Demans ve Alzheimer

Demans, kişinin hafıza, düşünme, konuşma, karar verme ve günlük işlerini yapma becerilerinde zaman içerisinde belirgin bozulma meydana gelmesiyle ortaya çıkan bir hastalıklar grubudur.

Demans yalnızca unutkanlık anlamına gelmez.

Kişinin:

• Yeni bilgileri öğrenmesi ve hatırlaması
• Dikkatini toplaması
• Planlama ve problem çözmesi
• Konuşması ve doğru kelimeleri bulması
• Para, alışveriş veya ilaçlarını yönetmesi
• Yolunu bulması
• Günlük işlerini bağımsız olarak yapması

gibi birçok becerisi etkilenebilir.

Demans ilerledikçe kişi günlük yaşamında giderek daha fazla yardıma ihtiyaç duyabilir.

Demans normal yaşlanmanın doğal ve kaçınılmaz bir sonucu değildir. Yaş ilerledikçe unutkanlık ve bazı zihinsel işlevlerde yavaşlama görülebilir; ancak kişinin günlük yaşamını belirgin şekilde etkileyen ve giderek ilerleyen bilişsel bozukluklar değerlendirilmelidir.

Alzheimer hastalığı, demansın en sık nedenidir.

Beyinde zaman içerisinde sinir hücrelerinin ve bu hücreler arasındaki bağlantıların zarar görmesine yol açan ilerleyici bir hastalıktır.

Alzheimer hastalığında başlangıçta çoğunlukla yakın zamanda yaşanan olayları hatırlama ve yeni bilgileri öğrenme güçlüğü ön plandadır.

Hastalık ilerledikçe:

• Konuşma
• Yön bulma
• Karar verme
• Para ve ilaç yönetimi
• Giyinme
• Yemek yeme
• Kişisel bakım

gibi günlük yaşam becerileri de etkilenebilir.

Alzheimer hastalığı ilerleyici bir hastalıktır; ancak her hastada ilerleme hızı aynı değildir.

Hayır.

Özellikle yaş ilerledikçe zaman zaman isimleri veya bazı kelimeleri hatırlayamamak, eşyaların yerini unutmak gibi durumlar görülebilir.

Ancak normal yaşlanmada kişi genellikle unuttuğu bilgiyi daha sonra hatırlayabilir ve günlük yaşamını bağımsız şekilde sürdürebilir.

Daha önemli olan, unutkanlığın giderek artması ve kişinin günlük yaşamını etkilemeye başlamasıdır.

Örneğin:

"Telefonumu nereye koyduğumu bazen unutuyorum."

ile

"Telefonumu kullanmayı ve daha önce nasıl kullandığımı unutuyorum."

aynı durum değildir.

Benzer şekilde:

"Bazen bir kişinin adını hatırlayamıyorum."

ile

"Yakın olduğum kişinin kim olduğunu hatırlayamıyorum."

arasında önemli fark vardır.

Bu nedenle unutkanlığın günlük yaşam üzerindeki etkisi değerlendirilmelidir.

Demansın belirtileri kişiden kişiye değişebilir.

En sık görülen belirtiler:

• Yakın zamanda yaşanan olayları unutma
• Aynı soruyu tekrar tekrar sorma
• Daha önce bilinen bilgileri unutma
• Eşyaların yerini sık sık kaybetme
• Konuşurken doğru kelimeyi bulmakta zorlanma
• Para ve hesap işlerinde zorlanma
• İlaçlarını zamanında veya doğru dozda alamama
• Yemek yapma veya alışveriş gibi daha önce kolayca yaptığı işlerde zorlanma
• Yolunu kaybetme
• Tarih veya bulunduğu yeri karıştırma
• Karar verme ve problem çözmede zorlanma
• Kişilik veya davranış değişiklikleri
• İçine kapanma veya sosyal aktivitelerden uzaklaşma
• Daha önce severek yaptığı aktivitelere ilgisini kaybetme

şeklinde olabilir.

Hastalık ilerledikçe kişinin günlük yaşam aktivitelerinde bağımsızlığı azalabilir.

Hayır.

Hafıza sorunları özellikle Alzheimer hastalığında sık görülmekle birlikte demansın tek belirtisi değildir.

Bazı demans türlerinde başlangıçta:

• Davranış değişiklikleri
• Konuşma bozukluğu
• Dikkat sorunları
• Görsel algı bozuklukları
• Hareketlerde yavaşlama
• Yürüme ve denge problemleri

daha ön planda olabilir.

Bu nedenle "Hafızam iyi, demans olamam." düşüncesi her zaman doğru değildir.

Demansın birçok farklı nedeni vardır.

En sık görülenler:

Alzheimer Hastalığı

Demansın en sık nedenidir.

Özellikle başlangıçta unutkanlık ve yeni bilgileri öğrenme güçlüğü ön plandadır.

Damar Kaynaklı Demans

Beyindeki damar hastalıkları ve inmeler sonucunda gelişebilir.

Yüksek tansiyon, diyabet, kolesterol yüksekliği ve sigara gibi damar hastalıkları için risk oluşturan faktörler bu nedenle önemlidir.

Lewy Cisimcikli Demans

Hafıza sorunlarının yanı sıra:

• Görsel halüsinasyonlar
• Dikkat ve zihinsel performansta belirgin dalgalanmalar
• Parkinson benzeri hareket bozuklukları
• Uyku sırasında canlı rüyaları hareketlerle dışa vurma

gibi belirtiler görülebilir.

Frontotemporal Demans

Özellikle daha genç yaşlarda ortaya çıkabilen bu demans türünde başlangıçta:

• Kişilik ve davranış değişiklikleri
• Uygunsuz davranışlar
• İçe kapanma
• Konuşma ve dil bozuklukları

ön planda olabilir.

Bunların yanı sıra bazı hastalarda birden fazla demans türü aynı kişide birlikte bulunabilir. Örneğin Alzheimer hastalığı ile damar hastalığı aynı kişide birlikte görülebilir.

Alzheimer hastalığının tek bir nedeni yoktur.

Hastalıkta beyinde zaman içerisinde amiloid beta ve tau adı verilen proteinlerle ilişkili değişiklikler meydana gelir. Bu değişiklikler sinir hücrelerinin ve aralarındaki bağlantıların zarar görmesine katkıda bulunur.

Ancak Alzheimer hastalığının gelişiminde yaş, genetik özellikler, damar sağlığı ve çevresel faktörlerin de rolü vardır.

Günümüzde Alzheimer hastalığının biyolojik özelliklerini değerlendirmek için beyin omurilik sıvısı, PET görüntüleme ve bazı kan testleri dahil olmak üzere biyobelirteçlerden yararlanılabilmektedir. Özellikle fosforile tau (p-tau) gibi bazı kan biyobelirteçleri, uygun testlerde Alzheimer hastalığı açısından önemli tanısal bilgiler sağlayabilmektedir. Ancak bu testlerin her unutkan kişiye rastgele yapılması veya tek başına tanı koymak için kullanılması doğru değildir.

Her Alzheimer hastalığı kalıtsal değildir.

Ailede Alzheimer hastalığı bulunması kişinin riskini artırabilir. Ancak anne veya babasında Alzheimer hastalığı bulunan herkesin Alzheimer olacağı anlamına gelmez.

Bazı nadir ailelerde Alzheimer hastalığı genç yaşlarda başlayan ve belirgin genetik geçiş gösteren bir hastalık şeklinde ortaya çıkabilir.

Bunun dışında yaşla birlikte ortaya çıkan Alzheimer hastalıklarının büyük çoğunluğu tek bir genetik nedene bağlı değildir.

Bu nedenle ailede Alzheimer hastalığı bulunması durumunda paniğe kapılmak yerine kişinin genel risk faktörlerinin değerlendirilmesi daha önemlidir.

Yaş, demans için en önemli risk faktörlerinden biridir.

Bununla birlikte değiştirilebilir bazı risk faktörleri de bulunmaktadır.

Bunlar arasında:

• Yüksek tansiyon
• Diyabet
• Kolesterol yüksekliği
• Fazla kilo ve obezite
• Sigara
• Aşırı alkol kullanımı
• Fiziksel hareketsizlik
• İşitme kaybı
• Görme problemleri
• Depresyon
• Sosyal izolasyon
• Uyku bozuklukları
• İnme ve diğer damar hastalıkları
• Tekrarlayan kafa travmaları

sayılabilir.

WHO, özellikle orta yaş ve ileri yaş döneminde damar sağlığının korunması, fiziksel aktivite, sigaranın bırakılması, işitme ve görme kayıplarının tedavisi gibi yaklaşımların demans riskinin azaltılmasına katkı sağlayabileceğini belirtmektedir.

Her demans vakasını önlemek mümkün değildir.

Ancak demans gelişme riskini azaltmak için yapılabilecek birçok şey vardır.

Özellikle:

• Tansiyonu kontrol altında tutmak
• Kan şekerini kontrol altında tutmak
• Kolesterol yüksekliğini tedavi etmek
• Sağlıklı vücut ağırlığını korumak
• Düzenli fiziksel aktivite yapmak
• Sigara içmemek
• Aşırı alkol tüketmemek
• İşitme ve görme kayıplarını tedavi ettirmek
• Sosyal ve zihinsel olarak aktif kalmak
• Kaliteli ve düzenli uyku uyumak
• Baş yaralanmalarından korunmak

beyin sağlığının korunmasına yardımcı olabilir.

Bu nedenle kalp ve damar sağlığını korumak aynı zamanda beyin sağlığını da korumaktır.

Evet.

Her unutkanlık demans veya Alzheimer hastalığı değildir.

Bazı durumlar bilişsel işlevlerde geçici veya tedavi edilebilir bozulmaya neden olabilir.

Örneğin:

• B12 vitamini eksikliği
• Tiroid hastalıkları
• Bazı ilaçların yan etkileri
• Depresyon
• Uyku bozuklukları
• İşitme veya görme kaybı
• Bazı enfeksiyonlar
• Elektrolit bozuklukları
• Karaciğer veya böbrek hastalıkları
• Alkol kullanımı

unutkanlık ve düşünme problemlerine neden olabilir.

Bu nedenle unutkanlık şikâyeti olan bir kişide doğrudan "Alzheimer" tanısı koymak doğru değildir.

Öncelikle tedavi edilebilir nedenlerin araştırılması gerekir. NICE önerileri de bilişsel gerileme düşünülen kişilerin değerlendirilmesinde fizik muayene, uygun kan ve idrar testleri ile geri döndürülebilir nedenlerin araştırılmasını önermektedir.

Hayır.

Deliryum, özellikle yaşlı ve hastanede yatan kişilerde sık görülebilen, saatler veya günler içerisinde başlayan ani bilinç ve dikkat değişikliğidir.

Kişi:

• Nerede olduğunu karıştırabilir
• Dikkatini toplamakta zorlanabilir
• Konuşmaları anlamsız hale gelebilir
• Çok uykulu veya aşırı huzursuz olabilir
• Olmayan şeyleri görüyor veya duyuyor gibi davranabilir

Deliryum acil değerlendirme gerektiren bir durumdur.

Demans ise genellikle aylar veya yıllar içerisinde yavaş ilerleyen bir durumdur.

Bununla birlikte demansı olan kişilerde enfeksiyon, susuz kalma, ilaçlar veya hastaneye yatış gibi nedenlerle ayrıca deliryum gelişebilir.

Özellikle daha önce unutkanlığı olmayan yaşlı bir kişide saatler veya günler içinde başlayan belirgin bilinç veya davranış değişikliği Alzheimer olarak değerlendirilmemeli, acil tıbbi değerlendirme yapılmalıdır.

Demans tanısı tek bir kan testi veya tek bir görüntüleme yöntemiyle konulmaz.

Doktor öncelikle:

• Hastanın şikâyetlerini
• Şikâyetlerin ne zamandır bulunduğunu
• Günlük yaşamı ne kadar etkilediğini
• Kullanılan ilaçları
• Diğer hastalıkları
• Uyku ve ruhsal durumu

değerlendirir.

Mümkünse hastayı yakından tanıyan bir aile üyesinden de bilgi alınır.

Daha sonra:

• Bilişsel değerlendirme testleri
• Fizik ve nörolojik muayene
• Kan ve gerektiğinde idrar testleri
• Beyin görüntüleme

yapılabilir.

Beyin görüntülemesi genellikle BT veya MR ile gerçekleştirilir.

Amaç yalnızca Alzheimer hastalığını araştırmak değil, unutkanlığa yol açabilecek başka nedenleri ve demansın türünü değerlendirmektir. NICE, şüpheli demans durumunda yapısal beyin görüntülemesinin geri döndürülebilir nedenleri dışlamak ve demans tipinin belirlenmesine yardımcı olmak amacıyla kullanılmasını önermektedir.

Bazı durumlarda evet.

Son yıllarda Alzheimer hastalığının biyolojik özelliklerini gösteren kan testlerinde önemli gelişmeler olmuştur.

Özellikle fosforile tau (p-tau) gibi bazı biyobelirteçler Alzheimer hastalığına özgü beyin değişiklikleri hakkında bilgi sağlayabilir.

Ancak bu testler henüz:

"Unutkanlığı olan herkes kan verip Alzheimer olup olmadığını öğrenebilir."

şeklinde kullanılmamalıdır.

Testlerin doğruluğu kullanılan yönteme göre değişebilir ve sonuçların hastanın şikâyetleri, bilişsel değerlendirmesi ve gerektiğinde diğer incelemeleriyle birlikte yorumlanması gerekir. 2024 Alzheimer Derneği kriterleri, bazı doğruluğu gösterilmiş kan biyobelirteçlerinin Alzheimer biyolojisinin değerlendirilmesinde kullanılabileceğini belirtmektedir.

Alzheimer hastalığını tamamen ortadan kaldıran bir tedavi henüz bulunmamaktadır.

Ancak hastalığın belirtilerini azaltmaya ve kişinin günlük yaşamını mümkün olduğunca uzun süre bağımsız sürdürebilmesine yardımcı olan tedaviler vardır.

Tedavinin önemli bir bölümü:

• Düzenli fiziksel aktivite
• Sosyal ve zihinsel aktivitenin sürdürülmesi
• Uyku düzeninin sağlanması
• İşitme ve görme sorunlarının düzeltilmesi
• Damar hastalıklarının kontrolü
• Güvenli ve düzenli bir yaşam ortamı oluşturulması

gibi ilaç dışı yaklaşımlardır.

Bunların yanı sıra bazı hastalarda donepezil, rivastigmin, galantamin veya uygun hastalarda memantin gibi ilaçlar kullanılabilir.

Bu ilaçların hastalığı tamamen ortadan kaldırmadığı; ancak bazı hastalarda bilişsel ve günlük yaşamla ilişkili belirtilerin kontrolüne yardımcı olabildiği unutulmamalıdır. NICE, Alzheimer hastalığında asetilkolinesteraz inhibitörlerini ve uygun hastalarda memantini farmakolojik tedavi seçenekleri arasında değerlendirmektedir.

Evet.

Son yıllarda Alzheimer hastalığının temel biyolojik süreçlerini hedefleyen yeni tedaviler geliştirilmiştir.

Lecanemab ve donanemab gibi ilaçlar beyindeki amiloid proteinini hedefleyen antikor tedavileridir.

Bu tedaviler, klasik anlamda hastalığı tamamen iyileştiren ilaçlar değildir. Uygun seçilmiş, Alzheimer hastalığının erken dönemindeki bazı hastalarda hastalığın ilerleme hızını bir miktar yavaşlatmayı amaçlarlar.

Örneğin ABD'de donanemab, hafif bilişsel bozukluk veya hafif demans evresindeki Alzheimer hastalığı için onaylanmıştır.

Ancak bu tedaviler:

• Her Alzheimer hastasına uygun değildir.
• Alzheimer biyolojisinin doğrulanmasını gerektirebilir.
• Beyin MR'ları ile yakın takip gerektirebilir.
• Beyinde ödem veya küçük kanamalar gibi ARIA olarak adlandırılan önemli yan etkilere neden olabilir.
• Kan sulandırıcı kullanan bazı kişilerde risklerin ayrıca değerlendirilmesini gerektirir.

Bu nedenle bu ilaçlar uzmanlaşmış merkezlerde, ayrıntılı değerlendirme sonrasında ve uygun hastalarda düşünülmelidir.

Demans tanısı alan kişinin mümkün olduğunca uzun süre bağımsızlığını koruması önemlidir.

Bunun için:

• Düzenli günlük rutin oluşturulması
• Fiziksel aktivitenin sürdürülmesi
• Sosyal ilişkilerin korunması
• Sevdiği aktivitelerin devam ettirilmesi
• Ev ortamının güvenli hale getirilmesi
• İlaçların düzenli alınmasının sağlanması
• Dengeli beslenme
• Uyku düzeninin korunması

önemlidir.

Kişinin yapabildiği işleri onun yerine tamamen yapmak yerine, güvenli olduğu sürece kendi başına yapmasına fırsat verilmesi bağımsızlığın korunmasına yardımcı olabilir.

Demans yalnızca hastayı değil, ailesini ve bakım veren kişileri de etkileyen bir hastalıktır.

Aile üyelerinin:

• Hastanın unutkanlığıyla alay etmemesi
• Sürekli hatalarını düzeltmeye çalışmaması
• Gereksiz tartışmalardan kaçınması
• Kısa ve anlaşılır cümleler kullanması
• Günlük rutini mümkün olduğunca koruması
• İlaçlarını takip etmesi
• Düşme riskini azaltması
• Evden kaybolma riskine karşı önlem alması
• Gerektiğinde profesyonel destek alması

önemlidir.

Hastalık ilerledikçe beslenme, kişisel bakım, ilaç kullanımı, finansal işlemler ve güvenliğin sağlanması gibi konularda aile desteği gerekebilir.

Bakım veren kişinin de kendi sağlığını ve dinlenme ihtiyacını ihmal etmemesi önemlidir.

Hastalığın erken dönemlerinde bazı kişiler araç kullanmaya devam edebilir.

Ancak hastalık ilerledikçe:

• Yolunu kaybetme
• Trafik işaretlerini değerlendirmede zorlanma
• Tepki süresinde yavaşlama
• Karar verme problemleri

gibi sorunlar araç kullanmayı tehlikeli hale getirebilir.

Bu nedenle araç kullanma konusu hastanın bilişsel ve işlevsel durumuna göre doktor tarafından değerlendirilmelidir.

Demans genellikle yavaş ilerleyen bir hastalıktır.

Ancak demansı olan veya olmayan bir kişide saatler veya birkaç gün içerisinde ortaya çıkan ani bilinç, dikkat veya davranış değişikliği normal demans ilerlemesi değildir.

Özellikle:

• Ani bilinç bulanıklığı
• Yeni başlayan aşırı uyku hali
• Ani saldırganlık veya huzursuzluk
• Halüsinasyonların aniden başlaması
• Ateş
• Yeni başlayan idrar veya solunum yolu enfeksiyonu belirtileri
• Düşme veya kafa travması
• Yeni gelişen konuşma bozukluğu
• Yüz, kol veya bacakta ani güçsüzlük
• Ani görme bozukluğu

gibi durumlarda acil tıbbi değerlendirme gerekir.

Özellikle ani gelişen konuşma bozukluğu, yüz veya kol-bacak güçsüzlüğü gibi belirtiler inme belirtisi olabilir ve acil yardım gerektirir.

Demans normal yaşlanmanın kaçınılmaz bir parçası değildir.

Demans, hafıza ve diğer zihinsel işlevlerde günlük yaşamı etkileyecek düzeyde bozulma ile seyreden bir hastalıklar grubudur.

Alzheimer hastalığı ise demansın en sık nedenidir.

Her unutkanlık Alzheimer değildir. B12 vitamini eksikliği, tiroid hastalıkları, depresyon, uyku bozuklukları, bazı ilaçlar ve başka birçok sağlık sorunu unutkanlığa neden olabilir.

Bu nedenle özellikle giderek artan ve günlük yaşamı etkilemeye başlayan unutkanlık mutlaka değerlendirilmelidir.

Günümüzde Alzheimer hastalığının tamamen iyileştirilmesini sağlayan bir tedavi bulunmamaktadır. Bununla birlikte belirtileri kontrol etmeye yardımcı olan ilaçlar ve hastalığın erken dönemindeki uygun hastalarda hastalığın ilerlemesini yavaşlatmayı amaçlayan yeni tedaviler bulunmaktadır.

Ayrıca yüksek tansiyon, diyabet, kolesterol yüksekliği, obezite ve sigara gibi damar hastalığı risklerinin kontrol altında tutulması; düzenli fiziksel aktivite, sağlıklı beslenme, sosyal ve zihinsel olarak aktif kalma ve işitme kaybının tedavisi gibi yaklaşımlar beyin sağlığının korunmasına katkı sağlayabilir.

Siz veya yakınınızda giderek artan unutkanlık, aynı soruları tekrar tekrar sorma, günlük işlerde belirgin zorlanma, para veya ilaç yönetiminde güçlük, yolunu kaybetme ya da kişilik ve davranış değişiklikleri fark ediyorsanız İç Hastalıkları uzmanına başvurmanızı öneririz.

Özellikle:

• Unutkanlık giderek artıyorsa
• Yakın zamanda yaşanan olaylar sık sık unutuluyorsa
• Aynı soru veya konu tekrar tekrar soruluyorsa
• Günlük işlerde daha önce olmayan yardıma ihtiyaç duyuluyorsa
• İlaçların düzenli kullanılması unutuluyorsa
• Para, alışveriş veya hesap işlerinde zorlanılıyorsa
• Bilinen yerlerde yol bulunamıyorsa
• Konuşma veya kelime bulma sorunları ortaya çıktıysa
• Kişilik veya davranışta belirgin değişiklik olduysa
• Ailede demans öyküsü varsa

bilişsel durumun değerlendirilmesi önemlidir.

Özellikle unutkanlığın günlük yaşamı etkilemeye başlamasını beklemeden değerlendirme yapılması, tedavi edilebilir nedenlerin ortaya çıkarılması ve uygun takip planının oluşturulması açısından önemlidir.

Unutkanlık her zaman Alzheimer değildir. Erken değerlendirme, tedavi edilebilir nedenlerin saptanmasına ve hastanın yaşam kalitesinin mümkün olduğunca uzun süre korunmasına yardımcı olabilir.

Saatler veya birkaç gün içinde gelişen ani bilinç bulanıklığı, konuşma bozukluğu, güçsüzlük, ateş veya belirgin davranış değişikliği varsa demansın ilerlemesi olarak düşünmeyin; acil tıbbi değerlendirme alın.