Çölyak Hastalığı

Çölyak hastalığı, gluten adı verilen bir proteine karşı bağışıklık sisteminin anormal yanıt vermesi sonucunda ortaya çıkan, ince bağırsağı etkileyen ömür boyu süren bir hastalıktır.

Gluten; başta buğday, arpa ve çavdarda bulunan bir proteindir.

Çölyak hastalığı olan bir kişi gluten tükettiğinde bağışıklık sistemi ince bağırsağın iç yüzeyine zarar verir. Bunun sonucunda besinlerin bağırsaktan emilimi bozulabilir.

Bu nedenle çölyak hastalığı yalnızca "ekmek dokunması" veya "mide hassasiyeti" değildir.

Çölyak hastalığı bağışıklık sistemi ile ilişkili bir hastalıktır ve ömür boyu glutensiz beslenme gerektirir.

Çölyak hastalığı genetik yatkınlığı bulunan kişilerde gelişir.

Her yaşta ortaya çıkabilir.

Çocukluk çağında başlayabileceği gibi erişkinlikte veya ileri yaşlarda da tanı konulabilir.

Ailesinde çölyak hastalığı bulunan kişilerde hastalık gelişme riski toplumun geneline göre daha yüksektir.

Çölyak hastalığı ayrıca bazı diğer bağışıklık sistemi ve genetik hastalıklarla birlikte daha sık görülebilir.

Çölyak hastalığı herkeste aynı şekilde ortaya çıkmaz.

Bazı kişilerde belirgin bağırsak şikâyetleri görülürken, bazı kişilerde hastalık daha çok kansızlık, vitamin eksikliği veya kemik sağlığı ile ilgili sorunlar şeklinde kendini gösterebilir.

Sık görülebilen belirtiler:

• Uzun süren veya tekrarlayan ishal
• Karın ağrısı
• Karında şişkinlik
• Aşırı gaz
• Bulantı
• Kilo kaybı
• Halsizlik ve yorgunluk
• İştahsızlık
• Yağlı veya kötü kokulu dışkılama

şeklindedir.

Bununla birlikte çölyak hastalığında bağırsak dışı belirtiler de görülebilir:

• Demir eksikliği veya demir eksikliği anemisi
• B12 veya folat eksikliği
• D vitamini ve kalsiyum eksikliği
• Kemik mineral yoğunluğunda azalma
• Osteoporoz
• Tekrarlayan ağız yaraları
• Ciltte bazı özel döküntüler
• El ve ayaklarda uyuşma veya karıncalanma
• Baş ağrısı
• Açıklanamayan halsizlik

Bu nedenle özellikle nedeni açıklanamayan demir eksikliği anemisi bulunan kişilerde çölyak hastalığı da akılda tutulmalıdır.

Hayır.

Çölyak hastalığı ile buğday alerjisi birbirinden farklı hastalıklardır.

Çölyak hastalığında bağışıklık sistemi gluten nedeniyle ince bağırsakta hasar oluşturur.

Buğday alerjisinde ise bağışıklık sistemi buğdaydaki bazı proteinlere karşı alerjik reaksiyon geliştirir.

Ayrıca bazı kişilerde çölyak hastalığı olmadan gluten veya buğday içeren gıdalar tüketildiğinde çeşitli şikâyetler ortaya çıkabilir. Buna çölyak dışı gluten/buğday duyarlılığı adı verilebilir.

Bu nedenle "Gluten bana dokunuyor" düşüncesi tek başına çölyak hastalığı tanısı anlamına gelmez.

Çölyak hastalığının tanısında öncelikle kan testleri kullanılır.

En sık kullanılan testlerden biri:

Anti-doku transglutaminaz IgA (tTG-IgA)

testidir.

Bunun yanında toplam IgA düzeyi de değerlendirilir. IgA eksikliği bulunan kişilerde farklı antikor testlerinin kullanılması gerekebilir.

Erişkinlerde kan testlerinin sonuçlarına göre çoğu hastada tanıyı doğrulamak amacıyla üst gastrointestinal endoskopi ve ince bağırsaktan biyopsi yapılması gerekir.

Çok Önemli:

Çölyak hastalığı araştırılmadan önce kendi kendinize glutensiz diyete başlamayın.

Çünkü gluten tüketiminin bırakılması kan testlerinin ve bağırsak biyopsisinin sonuçlarını etkileyerek tanının konulmasını zorlaştırabilir.

"Glutensiz beslendim ve şikâyetlerim geçti" demek tek başına çölyak hastalığı tanısı koydurmaz.

Çölyak hastalığının günümüzdeki temel ve etkili tedavisi:

Ömür boyu sıkı glutensiz beslenmedir.

Glutensiz beslenme ile glutenin neden olduğu bağırsak hasarı zaman içerisinde düzelmeye başlayabilir.

Çölyak hastalığını tamamen ortadan kaldıran veya gluten tüketilmesine izin veren rutin bir ilaç tedavisi henüz bulunmamaktadır.

Bu nedenle çölyak hastalığı tanısı alan kişinin:

"Bir süre diyet yapıp sonra normale dönebilirim."

şeklinde düşünmemesi gerekir.

Glutensiz beslenme ömür boyu sürdürülmelidir.

Gluten başta:

• Buğday
• Arpa
• Çavdar

ve bunlardan yapılan ürünlerde bulunur.

Bu nedenle çölyak hastalarının:

• Ekmek
• Bulgur
• Normal un
• Makarna
• Börek
• Poğaça
• Simit
• Erişte
• Unlu tatlılar
• Pane veya galeta unlu ürünler

gibi gluten içeren ürünlerden kaçınması gerekir.

Buğdayın farklı türleri ve buğdaydan elde edilen ürünler de gluten içerebilir.

Örneğin bulgur, irmik, kuskus ve durum buğdayı ürünleri glutensiz değildir.

Doğal olarak gluten içermeyen birçok yiyecek vardır.

Örneğin:

• Pirinç
• Mısır
• Patates
• Baklagiller
• Et
• Balık
• Tavuk
• Yumurta
• Süt ve uygun süt ürünleri
• Sebzeler
• Meyveler
• Kuruyemişler

glutensiz beslenmenin bir parçası olabilir.

Ayrıca karabuğday, kinoa, darı, sorgum ve tapiyoka gibi gluten içermeyen alternatifler de kullanılabilir.

Ancak doğal olarak glutensiz bir yiyeceğin hazırlanma veya üretim sırasında glutenle temas etmesi durumunda çölyak hastası için güvenli olmayabileceği unutulmamalıdır.

Çölyak hastalığında en sık gözden kaçan konulardan biri çapraz bulaşmadır.

Çapraz bulaşma, glutensiz bir yiyeceğin hazırlanması veya saklanması sırasında gluten içeren bir yiyecek ya da yüzeyle temas ederek glutenle kirlenmesidir.

Örneğin:

• Normal ekmek kesilen bıçakla glutensiz ekmek kesilmesi
• Normal ekmek için kullanılan tost makinesinin glutensiz ekmek için de kullanılması
• Aynı ekmek kızartma makinesinin kullanılması
• Glutenli yiyeceklerle temas etmiş kesme tahtasının temizlenmeden kullanılması
• Glutenli ve glutensiz yiyeceklerin aynı kaşıkla servis edilmesi
• Glutenli yiyeceklerle aynı kızartma yağının kullanılması
• Un kullanılan bir mutfakta açıkta bulunan glutensiz yiyeceklerin unla temas etmesi

çapraz bulaşmaya neden olabilir.

Bu nedenle çölyak hastalığında yalnızca "gluten içeren yiyecekleri yememek" yeterli değildir.

Glutensiz yiyeceklerin glutenle temas etmemesine de dikkat edilmelidir.

Çölyak hastasının yaşadığı evde diğer aile bireyleri gluten içeren yiyecekler tüketebilir. Ancak glutensiz ve glutenli yiyeceklerin birbirine bulaşmaması gerekir.

Özellikle:

• Glutensiz ekmek için ayrı kesme tahtası kullanılabilir.
• Glutenli ve glutensiz yiyecekler ayrı saklanmalıdır.
• Kavanoz veya kutulara glutenli yiyecek bulaşmamasına dikkat edilmelidir.
• Ortak kullanılan bıçak, kaşık ve servis araçları temiz olmadan glutensiz yiyeceklere dokundurulmamalıdır.
• Ekmek kızartma makinesi gibi temizlenmesi zor araçlar mümkünse ayrı kullanılmalıdır.
• Mutfak yüzeylerinde un ve ekmek kırıntılarının bulunmamasına dikkat edilmelidir.

Özellikle un kullanılan mutfaklarda çapraz bulaşma riski önemlidir.

Çölyak hastaları restoran, kafe veya pastanelerde yemek yerken yalnızca "glutensiz" ibaresine değil, yiyeceğin nasıl hazırlandığına da dikkat etmelidir.

Örneğin:

"Glutensiz patates kızartması" denilen bir yiyecek, gluten içeren ürünlerin de kızartıldığı aynı yağda hazırlanıyorsa güvenli olmayabilir.

Benzer şekilde glutensiz pizza veya ekmek hazırlanırken glutenli un kullanılan yüzeylerde hazırlama yapılması çapraz bulaşmaya yol açabilir.

Bu nedenle dışarıda yemek yerken:

"Glutensiz mi?" sorusunun yanında "Glutenli yiyeceklerle aynı yüzeyde veya aynı ekipmanla mı hazırlanıyor?" sorusu da sorulmalıdır.

Ürünün güvenilir şekilde glutensiz olarak etiketlenmiş olması önemlidir.

Ancak yalnızca ürünün doğal olarak gluten içermemesi yeterli değildir. Üretim sırasında glutenle temas edip etmediği de önem taşır.

Bu nedenle çölyak hastalarının:

• Etiketleri dikkatle okuması
• Güvenilir glutensiz ürünleri tercih etmesi
• İçeriği belirsiz ürünlerden kaçınması

önerilir.

Uluslararası standartlarda "glutensiz" olarak etiketlenen ürünlerde gluten miktarı 20 mg/kg'dan (20 ppm) daha düşük olmalıdır.

Yulaf diğer tahıllardan biraz farklıdır.

Saf yulaf doğal olarak gluten içermez. Ancak üretim, taşıma veya paketleme sırasında buğday, arpa veya çavdar ile temas ederek glutenle kontamine olabilir.

Güncel ACG önerilerine göre glutensiz olarak üretilmiş ve kontaminasyondan korunmuş yulaf, çölyak hastalarının çoğunda tüketilebilir.

Ancak bazı kişilerde yulaftaki avenin isimli proteine karşı reaksiyon gelişebileceğinden yulaf tüketmeye başladıktan sonra kişinin şikâyetleri ve hastalık göstergeleri takip edilmelidir.

Bu nedenle çölyak hastalarının normal, açıkta satılan veya glutenle temas ihtimali yüksek yulaf yerine glutensiz olduğu güvenilir şekilde belirtilen yulaf ürünlerini tercih etmesi daha güvenlidir.

Evet.

İnce bağırsaktaki hasar nedeniyle bazı besinlerin emilimi azalabilir.

Özellikle:

• Demir
• Folat
• B12 vitamini
• D vitamini
• Kalsiyum

eksiklikleri görülebilir.

Bu nedenle yeni tanı alan çölyak hastalarının beslenme durumu ve gerekli vitamin-mineral düzeyleri doktor tarafından değerlendirilmelidir.

Eksiklik varsa uygun tedavi verilmelidir.

Evet.

Tedavi edilmemiş çölyak hastalığında kalsiyum ve D vitamini emiliminin bozulması ve diğer mekanizmalar nedeniyle kemik mineral yoğunluğu azalabilir.

Bu durum osteopeni, osteoporoz ve kırık riskinde artışa yol açabilir.

Glutensiz diyete uyulması ve gerekli vitamin-mineral eksikliklerinin düzeltilmesiyle kemik sağlığı zaman içerisinde iyileşebilir.

Özellikle uzun süredir tanı almamış veya ciddi emilim bozukluğu bulunan hastalarda kemik sağlığının değerlendirilmesi gerekebilir.

Evet.

Özellikle demir eksikliği anemisi, çölyak hastalığının önemli bulgularından biri olabilir.

Demir emiliminin bozulması nedeniyle demir eksikliği gelişebilir.

Bu nedenle özellikle:

Nedeni açıklanamayan, tekrarlayan veya tedaviye rağmen düzelmeyen demir eksikliği anemisi

olan kişilerde çölyak hastalığı araştırılmalıdır.

Çölyak hastalığı bulunan kişilerin büyük çoğunluğunda kanser gelişmez.

Ancak uzun süre tedavi edilmemiş çölyak hastalığında bazı nadir bağırsak kanserlerinin ve lenfomaların riski artabilir.

Bu nedenle hastalığın tanınması ve ömür boyu glutensiz diyete uyulması önemlidir.

Çölyak hastalığı ömür boyu devam eden bir hastalıktır.

Ancak uygun şekilde glutensiz beslenildiğinde bağırsak mukozası zaman içinde iyileşebilir ve hastalığa bağlı birçok şikâyet ortadan kalkabilir.

Burada önemli olan nokta şudur:

Belirtilerin kaybolması hastalığın ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Kişi kendisini iyi hissetse bile gluten tüketmeye yeniden başlarsa bağırsak hasarı tekrar ortaya çıkabilir.

Bu nedenle glutensiz beslenme şikâyetler geçtikten sonra bırakılmamalıdır.

Evet.

Çölyak hastalığı doğru şekilde takip edildiğinde ve glutensiz beslenmeye uyulduğunda kişiler normal ve sağlıklı bir yaşam sürdürebilir.

Ancak bunun için glutensiz diyetin yalnızca "ekmek yememek" şeklinde düşünülmemesi gerekir.

Etiket okuma, çapraz bulaşmadan korunma, dengeli beslenme ve düzenli doktor kontrolü tedavinin önemli parçalarıdır.

Yeni tanı alan hastaların mümkünse çölyak konusunda deneyimli diyetisyenlerden destek almaları önerilir.

Evet, özellikle birinci derece yakınlarda değerlendirme yapılması önemlidir.

Çölyak hastalığının genetik bir yatkınlığı olduğu için çölyak hastalarının birinci derece yakınlarında hastalık riski artmıştır.

Aile bireylerinde herhangi bir şikâyet olmasa bile doktor tarafından gerekli görüldüğünde çölyak hastalığı açısından değerlendirme yapılabilir.

Günümüzde genetik olarak yatkın bir kişide çölyak hastalığının gelişmesini kesin olarak önleyen bir yöntem bulunmamaktadır.

Ancak hastalık geliştiğinde glutensiz beslenmeye tam uyum sağlayarak bağırsak hasarı ve hastalığa bağlı komplikasyonlar önlenebilir veya önemli ölçüde azaltılabilir.

Çölyak hastalığı, gluten tüketimiyle tetiklenen ve ince bağırsağa zarar veren bağışıklık sistemi ile ilişkili, ömür boyu devam eden bir hastalıktır.

Karın ağrısı, ishal ve şişkinlik gibi sindirim sistemi şikâyetlerinin yanında demir eksikliği anemisi, vitamin eksiklikleri, kemik mineral yoğunluğunda azalma ve açıklanamayan halsizlik gibi bulgularla da ortaya çıkabilir.

Tanı için kan testleri ve gerektiğinde endoskopik inceleme yapılır.

Çölyak hastalığının temel tedavisi ömür boyu sıkı glutensiz beslenmedir.

Bu diyette yalnızca buğday, arpa ve çavdar içeren yiyeceklerden kaçınmak yeterli değildir.

Çapraz bulaşmadan da mutlaka kaçınılmalıdır. Gluten içeren yiyeceklerle aynı kesme tahtasının, tost makinesinin, kızartma yağının, servis kaşığının veya diğer mutfak araçlarının kullanılması glutensiz yiyeceklerin glutenle kontamine olmasına neden olabilir.

Çölyak hastalığı tanısı konulmadan önce kendi kendinize glutensiz diyete başlamamanız önemlidir.

Uzun süren veya tekrarlayan ishal, karın ağrısı, şişkinlik, açıklanamayan kilo kaybı, sürekli halsizlik, demir eksikliği veya nedeni belirlenemeyen kansızlık şikâyetleriniz varsa İç Hastalıkları uzmanına başvurmanızı öneririz.

Özellikle demir tedavisine rağmen düzelmeyen demir eksikliği, tekrarlayan vitamin-mineral eksiklikleri, kemik yoğunluğunda azalma veya ailenizde çölyak hastalığı bulunması durumunda çölyak hastalığı açısından değerlendirme gerekebilir.

Çölyak hastalığından şüpheleniyorsanız doktor değerlendirmesi yapılmadan glutensiz diyete başlamayınız. Gluten tüketimini bırakmak, tanı için yapılacak kan testlerinin ve bazı durumlarda bağırsak biyopsisinin sonuçlarını etkileyebilir.

Çölyak hastalığı tanısı aldıysanız, ömür boyu glutensiz beslenmenin doğru şekilde uygulanması, çapraz bulaşmadan korunmanız ve oluşabilecek demir, vitamin, mineral ve kemik sağlığı sorunlarının takip edilmesi için İç Hastalıkları uzmanı ve çölyak konusunda deneyimli bir diyetisyenle birlikte takip edilmenizi öneririz.