Kansızlık(Anemi) - Demir ve B12 Vitamini Eksikliği

Kansızlık veya tıbbi adıyla anemi, kanda bulunan ve dokulara oksijen taşıyan hemoglobin miktarının yaş ve cinsiyete göre olması gereken düzeyin altında olmasıdır.

Hemoglobin, kırmızı kan hücrelerinin (alyuvarların) içinde bulunan ve akciğerlerden aldığı oksijeni vücudun diğer organlarına taşıyan proteindir.

Kansızlık olduğunda dokulara taşınan oksijen miktarı azalabilir. Bunun sonucunda halsizlik, çabuk yorulma, nefes darlığı, çarpıntı, baş dönmesi ve dikkat azalması gibi yakınmalar ortaya çıkabilir.

Ancak kansızlık tek başına bir hastalık değil, altta yatan birçok farklı hastalığın veya durumun belirtisi olabilir.

Bu nedenle kan tahlilinde kansızlık saptandığında yalnızca demir veya vitamin kullanmak yerine, öncelikle kansızlığın nedeninin araştırılması önemlidir.

Kansızlık toplumda oldukça sık görülen bir sağlık sorunudur.

Kadınlarda, gebelerde, çocuklarda, ileri yaşta ve kronik hastalığı bulunan kişilerde daha sık görülebilir.

Kansızlığın en sık nedenlerinden biri demir eksikliğidir.

Bununla birlikte B12 vitamini eksikliği, folat eksikliği, kronik hastalıklar, böbrek hastalıkları, bazı kan hastalıkları ve kan kayıpları da kansızlığa neden olabilir.

Kansızlığın birçok nedeni vardır.

Genel olarak üç temel mekanizma söz konusudur:

1. Vücudun yeterince kan hücresi üretememesi

Demir, B12 vitamini veya folat eksikliği, kemik iliği hastalıkları, böbrek hastalıkları ve bazı kronik hastalıklar buna neden olabilir.

2. Kan kaybı

Uzun süreli ve fark edilmeyen kan kayıpları kansızlığın önemli nedenlerindendir.

Özellikle kadınlarda yoğun adet kanamaları demir eksikliğine yol açabilir.

Bunun dışında mide veya bağırsaklardan fark edilmeyen kanamalar da demir eksikliği ve kansızlığa neden olabilir.

3. Kırmızı kan hücrelerinin normalden daha hızlı parçalanması

Bu duruma hemoliz adı verilir. Bazı bağışıklık sistemi hastalıkları, kalıtsal hastalıklar ve bazı ilaçlar hemolize neden olabilir.

Bu nedenle her kansızlık demir eksikliğine bağlı değildir.

Demir, hemoglobinin yapısında bulunan ve oksijen taşınması için gerekli olan önemli bir mineraldir.

Vücutta yeterli demir bulunmadığında önce demir depoları azalır. Eksiklik devam ederse hemoglobin üretimi de azalır ve zaman içerisinde demir eksikliğine bağlı kansızlık gelişebilir.

Demir eksikliği dünyada kansızlığın en sık nedenlerinden biridir.

Demir eksikliğinin birçok nedeni olabilir.

Bunlar arasında:

• Yetersiz demir alımı
• Demirden fakir beslenme
• Yoğun adet kanaması
• Gebelik
• Doğum ve emzirme döneminde artan demir ihtiyacı
• Mide veya bağırsaklardan uzun süreli kan kaybı
• Mide veya bağırsaklardan demir emiliminin bozulması
• Çölyak hastalığı gibi bazı bağırsak hastalıkları
• Daha önce geçirilmiş mide veya bağırsak ameliyatları
• Sık kan bağışı

bulunabilir.

Özellikle erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda demir eksikliği saptandığında mide ve bağırsak sisteminden fark edilmeyen kan kaybı mutlaka değerlendirilmelidir.

Çünkü demir eksikliği bazen mide veya bağırsak sistemindeki önemli bir hastalığın ilk bulgusu olabilir.

Demir eksikliği ve demir eksikliğine bağlı kansızlık:

• Halsizlik
• Çabuk yorulma
• Eforla nefes darlığı
• Çarpıntı
• Baş dönmesi
• Baş ağrısı
• Konsantrasyon güçlüğü
• Unutkanlık
• Solukluk

gibi yakınmalara neden olabilir.

Bazı kişilerde kansızlık gelişmeden önce bile demir eksikliğine bağlı yakınmalar görülebilir.

İleri demir eksikliğinde saç dökülmesi, tırnaklarda kırılma veya şekil değişiklikleri, dilde hassasiyet gibi bulgular ortaya çıkabilir.

Bazı kişilerde buz, toprak veya başka yenilebilir olmayan maddeleri yeme isteği gelişebilir. Buna pika adı verilir.

Demir eksikliği değerlendirilirken yalnızca hemoglobin düzeyine bakılmaz.

Kan sayımı ile birlikte doktorunuz gerekli gördüğünde:

• Ferritin
• Serum demiri
• Transferrin veya demir bağlama kapasitesi
• Transferrin satürasyonu

gibi testleri değerlendirebilir.

Ferritin, vücudun demir depoları hakkında önemli bilgi verir.

Ancak ferritin aynı zamanda vücutta enfeksiyon veya iltihap olduğunda yükselebilen bir testtir. Bu nedenle ferritin sonucu tek başına değerlendirilmemelidir.

B12 vitamini, sinir sisteminin normal çalışması ve kırmızı kan hücrelerinin üretimi için gerekli olan önemli bir vitamindir.

B12 vitamini esas olarak hayvansal kaynaklı besinlerde bulunur.

Et, balık, yumurta ve süt ürünleri B12 vitamini açısından önemli besin kaynaklarıdır.

Vücudun B12 vitamini depoları bulunduğu için eksiklik genellikle bir gecede ortaya çıkmaz. Eksiklik zaman içerisinde gelişebilir.

B12 eksikliğinin önemli nedenleri arasında:

• Yetersiz B12 alımı
• Vegan veya hayvansal gıdaların çok sınırlı tüketildiği beslenme
• Mide hastalıkları
• Mide ameliyatları
• Bağırsak hastalıkları
• B12 vitamininin emilimini bozan durumlar
• Pernisiyöz anemi
• Uzun süreli bazı ilaçların kullanımı

bulunabilir.

Özellikle metformin ve mide asidini azaltan bazı ilaçları uzun süre kullanan kişilerde B12 vitamini düzeylerinin değerlendirilmesi gerekebilir.

Ancak bu ilaçları kullanan herkesin mutlaka B12 eksikliği gelişeceği anlamına gelmez.

B12 eksikliği kansızlığa neden olabilir.

Bu durumda halsizlik, yorgunluk, çarpıntı, nefes darlığı ve solukluk görülebilir.

Bununla birlikte B12 vitamininin önemli özelliklerinden biri, kansızlık gelişmeden de sinir sistemini etkileyebilmesidir.

B12 eksikliğinde:

• El ve ayaklarda uyuşma
• Karıncalanma
• Yanma veya his değişiklikleri
• Denge bozukluğu
• Yürüme güçlüğü
• Unutkanlık
• Dikkat ve konsantrasyon sorunları
• Dil üzerinde ağrı veya yanma
• Halsizlik

görülebilir.

Uzun süre tedavi edilmeyen B12 eksikliğine bağlı sinir sistemi hasarı kalıcı olabilir.

Bu nedenle özellikle uyuşma, karıncalanma veya denge bozukluğu gibi nörolojik belirtiler varsa değerlendirme geciktirilmemelidir.

Her ikisi de kansızlığa neden olabilir ancak nedenleri ve tedavileri farklıdır.

Demir eksikliğinde temel sorun vücuttaki demir depolarının yetersiz olmasıdır.

B12 eksikliğinde ise B12 vitamininin yetersiz olması söz konusudur.

Kan sayımında her ikisinde de kansızlık görülebilir. Ancak kan hücrelerinin özellikleri farklı olabilir.

B12 eksikliğinde alyuvarlar genellikle normalden daha büyük olurken, demir eksikliğinde daha küçük olabilir.

Ancak bu özellikler her hastada aynı değildir ve yalnızca kan sayımına bakarak kesin tanı konulamaz.

Bu nedenle demir veya B12 tedavisi başlanmadan önce gerekli kan testlerinin değerlendirilmesi önemlidir.

Kansızlığın ilk değerlendirmesinde genellikle tam kan sayımı yapılır.

Hemoglobin ve hematokrit düzeylerinin yanı sıra kırmızı kan hücrelerinin büyüklüğü ve diğer özellikleri değerlendirilir.

Kansızlığın nedenine göre:

• Ferritin ve demir testleri
• B12 vitamini
• Folat
• Böbrek fonksiyon testleri
• Karaciğer testleri
• Tiroid testleri
• Hemoliz testleri
• Gerekli durumlarda diğer kan testleri

istenebilir.

Bazı hastalarda dışkıda gizli kan, mide ve bağırsak endoskopileri veya başka incelemeler gerekebilir.

Kansızlığın tedavisi için önce nedeninin bulunması gerekir.

Evet.

Ancak tedavi kansızlığın nedenine göre değişir.

Demir eksikliğinde demir tedavisi, B12 eksikliğinde B12 vitamini tedavisi uygulanabilir.

Bununla birlikte yalnızca eksik olan maddeyi yerine koymak her zaman yeterli değildir.

Örneğin demir eksikliği nedeniyle kansızlık gelişmişse, neden demir eksikliği geliştiği de araştırılmalıdır.

Yoğun adet kanaması varsa bunun tedavi edilmesi, mide veya bağırsaklardan kan kaybı varsa kanama nedeninin bulunması gerekir.

Demir eksikliğinde ağızdan alınan demir ilaçları sıklıkla ilk tedavi seçeneğidir.

Ancak kullanılan demirin türü, dozu ve kullanım sıklığı kişiye göre değişebilir.

Demir ilaçları bazı kişilerde:

• Bulantı
• Karın ağrısı
• Kabızlık
• İshal

gibi sindirim sistemi yakınmalarına neden olabilir.

Dışkının koyu renkli olması da demir ilaçlarının sık görülen ve genellikle zararsız bir etkisidir.

Ağızdan demir tedavisinin yeterli olmadığı, tolere edilemediği veya hızlı demir desteğinin gerekli olduğu bazı durumlarda damar yoluyla demir tedavisi uygulanabilir.

Demir tedavisi sırasında kan değerlerinin düzelmesi, tedavinin başarılı olduğu anlamına gelse de demir depolarının da yerine konması gerekir.

Bu nedenle tedavinin ne kadar sürdürüleceği kan sonuçlarına göre doktor tarafından belirlenmelidir.

B12 vitamini eksikliğinin tedavisi eksikliğin nedenine ve şiddetine göre değişir.

B12 vitamini ağızdan veya bazı durumlarda enjeksiyon yoluyla verilebilir.

Özellikle emilim bozukluğu, ciddi eksiklik veya nörolojik bulgular bulunan bazı hastalarda enjeksiyon tedavisi tercih edilebilir.

Tedavi sonrasında B12 düzeyinin yanı sıra kan sayımı ve hastanın yakınmalarındaki düzelme de takip edilir.

Hayır.

Halsizlik ve yorgunluk çok sık görülen ve birçok farklı nedeni olabilen yakınmalardır.

Uyku bozuklukları, stres, depresyon, enfeksiyonlar, tiroid hastalıkları, diyabet, kalp hastalıkları, böbrek hastalıkları ve birçok başka durum halsizliğe neden olabilir.

Bu nedenle yalnızca halsizlik olduğu için demir veya B12 vitamini kullanmak doğru değildir.

Gereksiz demir veya vitamin kullanımı yerine, şikâyetin nedeninin araştırılması daha doğrudur.

Hayır.

Demir veya B12 vitamini eksikliği gösterilmeden bu ürünlerin gelişigüzel kullanılması önerilmez.

Özellikle gereksiz demir kullanımı bazı kişilerde zararlı olabilir.

B12 vitamininin ise genellikle güvenli bir tedavisi olmakla birlikte, eksikliğin nedeninin belirlenmesi önemlidir.

Vitamin ve mineral takviyeleri, dengeli beslenmenin veya gerekli tıbbi tedavinin yerine geçmez.

Her kansızlık türünü önlemek mümkün değildir.

Ancak dengeli beslenmek, demir ve B12 açısından yeterli besinleri tüketmek ve kan kaybına neden olabilecek hastalıkların erken tanı ve tedavisini sağlamak önemlidir.

Demir açısından zengin besinler arasında:

• Kırmızı et
• Balık
• Yumurta
• Kurubaklagiller
• Koyu yeşil yapraklı sebzeler

bulunur.

B12 vitamini açısından ise et, balık, yumurta ve süt ürünleri önemli kaynaklardır.

Vegan beslenen kişilerin B12 vitamini açısından özellikle dikkatli olması ve doktor veya diyetisyen önerisiyle uygun B12 desteği kullanması gerekebilir.

Kansızlık sık görülen ancak tek bir hastalık olmayan bir durumdur.

Demir eksikliği kansızlığın en sık nedenlerinden biridir ancak her kansızlık demir eksikliği değildir. B12 vitamini eksikliği, folat eksikliği, kronik hastalıklar, böbrek hastalıkları, kan kayıpları ve birçok başka durum da kansızlığa neden olabilir.

Özellikle demir eksikliği saptandığında, demir eksikliğinin nedeninin araştırılması büyük önem taşır. Erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda açıklanamayan demir eksikliği veya demir eksikliğine bağlı kansızlık saptanması durumunda mide ve bağırsak sisteminden gizli kan kaybı açısından değerlendirme gerekebilir.

B12 vitamini eksikliğinde ise kansızlığın yanı sıra sinir sistemi etkilenebilir. El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma, denge bozukluğu veya yürüme güçlüğü gibi belirtiler varsa değerlendirme geciktirilmemelidir.

Kansızlık tedavi edilebilir; ancak doğru tedavi için öncelikle nedeninin belirlenmesi gerekir.

Halsizlik, çabuk yorulma, nefes darlığı, çarpıntı, baş dönmesi, solukluk, saç dökülmesi veya konsantrasyon güçlüğü gibi yakınmalarınız varsa veya kan tahlilinizde hemoglobin değerinizin düşük olduğu söylendiyse değerlendirme için İç Hastalıkları uzmanına başvurmanızı öneririz.

Özellikle demir eksikliği saptanmış erkeklerde, menopoz sonrası kadınlarda, tekrarlayan demir eksikliği bulunan kişilerde veya açıklanamayan kansızlığı olan hastalarda, altta yatan kan kaybı ve diğer nedenlerin araştırılması önemlidir.

Bunun yanında el ve ayaklarda uyuşma veya karıncalanma, denge bozukluğu, yürüme güçlüğü veya unutkanlık gibi yakınmalarınız varsa B12 vitamini eksikliği de dahil olmak üzere çeşitli nedenler açısından değerlendirilmelisiniz.

Kansızlık saptandığında kendi kendinize demir veya vitamin başlamak yerine, kansızlığın nedeninin belirlenmesi ve uygun tedavinin planlanması için İç Hastalıkları uzmanına başvurmanızı öneririz.