Kolesterol Yüksekliği (Hiperlipidemi)

Kolesterol, vücudumuzun normal işleyişi için gerekli olan yağ benzeri bir maddedir.

Hücrelerin yapısında bulunur ve bazı hormonlerin ve D vitamininin yapımında kullanılır.

Vücudumuz ihtiyacı olan kolesterolün bir kısmını kendisi üretir, bir kısmını ise besinlerden alır.

Kolesterol kanda tek başına dolaşmaz. Lipoprotein adı verilen taşıyıcı parçacıklarla taşınır. Kan tahlilinde ölçülen farklı kolesterol türleri farklı anlamlara sahiptir.

Bunların en önemlisi LDL-kolesteroldür.

LDL-kolesterol halk arasında çoğu zaman “kötü kolesterol” olarak adlandırılır.

Kanda LDL-kolesterol düzeyi arttıkça, LDL parçacıklarının damar duvarında birikme ve zaman içinde damar sertliğine (ateroskleroz) katkıda bulunma ihtimali artar.

Damar duvarında yıllar içinde biriken kolesterol ve diğer maddeler damarların daralmasına ve sertleşmesine neden olabilir. Bu durum kalp damarlarında geliştiğinde kalp krizi, beyin damarlarında geliştiğinde ise inme (felç) gibi ciddi hastalıklara yol açabilir.

Bu nedenle kolesterol tedavisinde temel amaçlardan biri LDL-kolesterolü düşürerek kalp ve damar hastalıkları riskini azaltmaktır. Güncel kılavuzlar, LDL-kolesterol düzeyi ile kalp-damar hastalığı riski arasında doğrudan bir ilişki olduğunu ve yüksek riskli kişilerde LDL'nin daha fazla düşürülmesinin daha fazla koruma sağladığını vurgulamaktadır.

HDL-kolesterol halk arasında “iyi kolesterol” olarak bilinir.

Ancak HDL-kolesterolü yalnızca “ne kadar yüksekse o kadar iyi” şeklinde değerlendirmek doğru değildir.

Günümüzde kolesterol tedavisinde temel hedef HDL'yi ilaçlarla yükseltmek değil, başta LDL-kolesterol olmak üzere damar sertliğine katkıda bulunan diğer yağları azaltmaktır.

Bu nedenle kan tahlilinizde HDL değerinin düşük veya yüksek olması, tek başına tedavi gerekip gerekmediğini belirlemez.

Trigliseridler de kanda bulunan bir yağ türüdür.

Trigliserid yüksekliği; fazla kilo, obezite, insülin direnci, diyabet, alkol kullanımı, bazı ilaçlar, böbrek veya tiroid hastalıkları ve bazı genetik özelliklerle ilişkili olabilir.

Özellikle çok yüksek trigliserid düzeyleri pankreas iltihabı (akut pankreatit) riskini artırabilir.

Bu nedenle kolesterol değerlendirilirken yalnızca LDL'ye değil, trigliserid ve diğer kan yağlarına da bakılır.

Kolesterol yüksekliği toplumda oldukça sık görülür.

Yaş, genetik özellikler, fazla kilo, beslenme alışkanlıkları, fiziksel hareketsizlik ve bazı hastalıklar kan yağlarının yükselmesine katkıda bulunabilir.

Ancak kolesterol yüksekliği yalnızca fazla yağlı yemek yiyen kişilerde görülmez. Genetik olarak kolesterolü yüksek olan kişiler, sağlıklı beslenseler ve zayıf olsalar bile yüksek LDL-kolesterol düzeylerine sahip olabilirler.

Kolesterol yüksekliği çoğu zaman herhangi bir belirtiye neden olmaz.

Bir kişi kendisini tamamen sağlıklı hissederken LDL-kolesterolü yüksek olabilir.

Yüksek LDL-kolesterol yıllar içerisinde damar sertliğinin gelişmesine katkıda bulunabilir. Damar sertliği kalp, beyin ve bacak damarlarını etkileyebilir.

Bunun sonucunda:

• Kalp krizi
• İnme (felç)
• Bacak damarlarında dolaşım bozukluğu
• Diğer damar hastalıkları

gelişebilir.

Bu nedenle kolesterol yüksekliği, yalnızca bir kan tahlili anormalliği olarak değil, uzun vadeli kalp-damar hastalığı riskinin önemli ve değiştirilebilir nedenlerinden biri olarak değerlendirilmelidir.

Kolesterol yüksekliğinin genellikle belirtisi yoktur.

Baş ağrısı, baş dönmesi, halsizlik veya boyun ağrısı gibi yakınmaların doğrudan kolesterol yüksekliğinden kaynaklandığı düşünülmemelidir.

Nadiren, özellikle kalıtsal olarak çok yüksek kolesterolü olan kişilerde göz çevresinde veya ciltte yağ birikimleri (ksantomlar) veya gözün renkli kısmının çevresinde beyazımsı bir halka görülebilir.

Ancak bu bulguların olmaması kolesterolün normal olduğu anlamına gelmez.

Kolesterol yüksekliğini anlamanın yolu kan testi yaptırmaktır.

Kolesterol, basit bir kan testi ile değerlendirilir.

Genellikle şu değerler ölçülür:

• Total kolesterol
• LDL-kolesterol
• HDL-kolesterol
• Trigliserid

Gerektiğinde doktorunuz non-HDL-kolesterol, apolipoprotein B (apoB) veya lipoprotein(a) [Lp(a)] gibi başka testlerden de yararlanabilir.

Özellikle trigliserid yüksekliği, diyabet veya metabolik hastalıkların bulunduğu kişilerde LDL-kolesterol tek başına kandaki tüm damar sertliği oluşturabilecek parçacıkları yeterince yansıtmayabilir. Bu nedenle bazı kişilerde non-HDL-kolesterol veya apoB ek bilgi sağlayabilir.

Kolesterol değerlerini değerlendirirken “herkes için tek bir normal değer” vermek doğru değildir.

Özellikle LDL-kolesterol için hedef değer, kişinin kalp-damar hastalığı riskine göre belirlenir.

Örneğin daha önce kalp krizi geçirmiş bir kişinin LDL hedefi ile genç ve başka risk faktörü bulunmayan bir kişinin LDL hedefi aynı değildir.

2025 ESC/EAS yaklaşımında LDL-kolesterol hedefleri kişinin kalp-damar hastalığı riskine göre belirlenmektedir. Genel olarak:

• Orta riskli kişilerde: LDL-kolesterol hedefi <100 mg /dL
• Yüksek riskli kişilerde: <70 mg /dL ve başlangıç değerine göre en az %50 azalma
• Çok yüksek riskli kişilerde: <55 mg /dL ve başlangıç değerine göre en az %50 azalma

hedeflenmektedir. Çok yüksek risk grubuna daha önce kalp krizi veya başka bir damar hastalığı geçirmiş kişiler gibi gruplar girebilir.

Bu değerler herkesin kendi kendine uygulayacağı hedefler değildir. LDL hedefi kişinin yaşı, mevcut kalp-damar hastalıkları, diyabeti, böbrek hastalığı, tansiyonu, sigara kullanımı ve diğer risk faktörleri birlikte değerlendirilerek belirlenir.

“Benim kolesterolüm 200 çıktı, yüksek mi?”

Tek başına total kolesterol değerine bakarak bu soruya cevap vermek doğru değildir.

Örneğin aynı total kolesterol değerine sahip iki kişinin LDL, HDL ve trigliserid değerleri birbirinden tamamen farklı olabilir.

Daha önemlisi, aynı LDL-kolesterol değerine sahip iki kişinin kalp-damar hastalığı riski de aynı olmayabilir.

Bu nedenle doktorunuz kolesterol sonuçlarını kişisel kalp-damar hastalığı riskinizle birlikte değerlendirir.

Kolesterol yüksekliğinin birçok nedeni olabilir.

Bunlar arasında:

• Genetik özellikler
• Fazla kilo ve obezite
• Hareketsiz yaşam
• Doymuş yağdan zengin beslenme
• Bazı hastalıklar
• Bazı ilaçlar
• Diyabet
• Tiroid bezinin yavaş çalışması
• Böbrek hastalıkları
• Karaciğer ve metabolik hastalıklar

sayılabilir.

Bazı kişilerde ise LDL-kolesterol çok yüksek olabilir ve ailede genç yaşta kalp krizi veya yüksek kolesterol öyküsü bulunabilir. Bu durumda ailesel hiperkolesterolemi adı verilen kalıtsal bir hastalık söz konusu olabilir.

Ailesel hiperkolesterolemi, genetik geçişli bir hastalıktır.

Bu kişilerde LDL-kolesterol doğuştan itibaren yüksek olabilir. Tedavi edilmediğinde damar sertliği ve kalp-damar hastalıkları daha genç yaşlarda ortaya çıkabilir.

Özellikle:

• LDL-kolesterolün çok yüksek olması,
• Ailede genç yaşta kalp krizi veya damar hastalığı bulunması,
• Aile bireylerinde belirgin kolesterol yüksekliği olması

durumunda ailesel hiperkolesterolemi araştırılması gerekebilir.

Bu nedenle çok yüksek kolesterol saptanan kişilerde yalnızca beslenme önerisi vermek yeterli olmayabilir; kişinin ve ailesinin değerlendirilmesi önemlidir.

Tedavinin amacı yalnızca kan tahlilindeki kolesterol değerini düşürmek değil, kalp krizi ve inme gibi kalp-damar hastalıklarının gelişme riskini azaltmaktır.

Tedavi kişinin risk düzeyine göre planlanır.

Temel yaklaşım:

• Sağlıklı beslenme
• Fazla kilonun azaltılması
• Düzenli fiziksel aktivite
• Sigaranın bırakılması
• Gerektiğinde ilaç tedavisi
• Eşlik eden diyabet ve hipertansiyon gibi hastalıkların kontrolü

şeklindedir.

Kalp-damar hastalığı riski yüksek kişilerde yalnızca yaşam tarzı değişiklikleri yeterli olmayabilir ve ilaç tedavisi gerekebilir.

LDL-kolesterolü düşürmek için en sık kullanılan ilaç grubu statinlerdir.

Statinler LDL-kolesterolü düşürür ve kalp krizi, inme gibi kalp-damar olaylarının gelişme riskini azaltır. Güncel kılavuzlarda statinler, LDL-kolesterol düşürücü ilaç tedavisinin temelini oluşturmaya devam etmektedir.

Bazı kişilerde statin tedavisiyle hedef LDL düzeyine ulaşılamayabilir veya statinler yeterli dozda kullanılamayabilir. Bu durumda doktorunuz tedaviye ezetimib, PCSK9 inhibitörleri veya bempedoik asit gibi başka ilaçlar ekleyebilir veya uygun hastalarda bu ilaçları alternatif olarak kullanabilir.

Hangi ilacın kullanılacağı kişinin kalp-damar hastalığı riskine, LDL düzeyine, eşlik eden hastalıklarına, kullandığı diğer ilaçlara ve tedaviyi tolere edebilmesine göre belirlenir.

Kolesterol ilaçları birçok kişide uzun süreli, hatta yaşam boyu kullanılabilir.

Bunun nedeni ilacın yalnızca kan tahlilini düzeltmek için değil, kalp krizi ve inme riskini azaltmak için kullanılmasıdır.

İlacın kullanılmasıyla LDL-kolesterolünüzün düşmesi, hastalığın tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez. İlaç bırakıldığında LDL-kolesterol tekrar yükselebilir.

Bu nedenle kolesterol ilaçları doktor önerisi olmadan bırakılmamalı veya dozları değiştirilmemelidir.

Statinler milyonlarca kişide kullanılan ve kalp-damar hastalıklarının önlenmesinde etkinliği gösterilmiş ilaçlardır.

Bazı kişilerde kas ağrısı gibi yan etkiler görülebilir. Nadiren daha ciddi kas sorunları veya karaciğerle ilgili sorunlar ortaya çıkabilir.

Statin kullanırken ortaya çıkan her kas ağrısının ilaca bağlı olduğu düşünülmemelidir. Şikâyetleriniz varsa doktorunuz gerekli değerlendirerek ilacı değiştirebilir, dozunu düzenleyebilir veya başka bir tedavi seçeneği değerlendirebilir.

Statinlerin tip 2 diyabet gelişme riskinde küçük bir artışla ilişkili olduğu gösterilmiştir; ancak uygun kişilerde kalp-damar olaylarını önlemedeki yararları bu küçük riskten belirgin olarak daha ağır basmaktadır. Bu nedenle yalnızca diyabet gelişmesi endişesiyle statin tedavisinin bırakılması önerilmemektedir.

Bazı kişilerde beslenme ve yaşam tarzı değişiklikleri LDL-kolesterolün düşmesine önemli katkı sağlar.

Özellikle:

• Doymuş yağ tüketiminin azaltılması
• Sebze ve meyve tüketiminin artırılması
• Tam tahıllar ve kurubaklagillerin tercih edilmesi
• Balık ve sağlıklı yağ kaynaklarının tüketilmesi
• Fazla kilonun azaltılması
• Düzenli fiziksel aktivite
• Sigaranın bırakılması

faydalıdır.

Ancak her yüksek kolesterol ilaçsız olarak kontrol edilemez.

Özellikle ailesel hiperkolesterolemi, çok yüksek LDL-kolesterol veya daha önce kalp-damar hastalığı geçirmiş kişilerde yalnızca beslenme değişikliği yeterli olmayabilir.

Bu nedenle “kolesterolüm yüksek, önce birkaç ay diyet yapayım, ilaç gerekmez” yaklaşımı herkes için doğru değildir.

Kolesterolü düşürmek amacıyla kullanılan birçok vitamin, takviye ve bitkisel ürün bulunmaktadır.

Ancak bunların önemli bir bölümünün kalp krizi ve inme gibi hastalıkları önlediğine dair yeterli bilimsel kanıt bulunmamaktadır.

2025 ESC/EAS güncellemesi, LDL-kolesterolü düşürmek ve kalp-damar sonuçlarını iyileştirmek amacıyla güvenli ve etkin olduğu gösterilmiş bir vitamin veya besin desteğini rutin olarak önermemektedir.

Bu nedenle doktorunuzun önerdiği tedavinin yerine bitkisel ürün veya takviye kullanılmamalıdır.

Kolesterol düzeylerinin tamamını yaşam tarzıyla kontrol etmek mümkün değildir. Genetik özellikler önemli bir rol oynayabilir.

Bununla birlikte sağlıklı beslenme, düzenli fiziksel aktivite, sağlıklı vücut ağırlığının korunması ve sigara kullanılmaması kalp-damar hastalığı riskini azaltmaya yardımcı olur.

Özellikle kolesterol yüksekliğine hipertansiyon, diyabet, sigara kullanımı ve obezite gibi başka risk faktörlerinin eşlik etmesi durumunda toplam kalp-damar hastalığı riski daha da artabilir.

Bu nedenle yalnızca kolesterol değerine değil, bütün kalp-damar risklerine birlikte bakmak gerekir.

Bazı kişilerde standart kolesterol testlerine ek olarak lipoprotein(a) [Lp(a)] ölçümü yararlı olabilir.

Lp(a), büyük ölçüde genetik olarak belirlenen bir kan yağ parçacığıdır ve yüksek olması kalp-damar hastalığı riskini artırabilir.

2025 ESC/EAS güncellemesinde, erişkinlerde Lp(a) düzeyinin yaşam boyunca en az bir kez ölçülmesinin değerlendirilmesi önerilmektedir. Özellikle ailede erken yaşta kalp-damar hastalığı bulunan veya risk değerlendirmesinde belirsizlik olan kişilerde bu ölçüm ek bilgi sağlayabilir.

Ancak Lp(a) ölçümünün herkes için rutin olarak tekrar tekrar yapılması gerekmez.

Kolesterol vücudumuz için gerekli bir maddedir; ancak özellikle LDL-kolesterolün uzun süre yüksek olması damar sertliğine ve kalp-damar hastalıklarına katkıda bulunabilir.

Kolesterol yüksekliği çoğu zaman belirti vermez. Bu nedenle düzenli sağlık kontrollerinde kan yağlarının değerlendirilmesi önemlidir.

Kolesterol tedavisinde amaç yalnızca “kolesterolü normalleştirmek” değil, kişinin gelecekte kalp krizi, inme ve diğer damar hastalıklarını geçirme riskini azaltmaktır.

Bu nedenle kolesterol değerleri tek başına değerlendirilmemeli; yaş, tansiyon, diyabet, sigara kullanımı, böbrek hastalığı, daha önce geçirilmiş kalp-damar hastalıkları, aile öyküsü ve diğer risk faktörleri birlikte ele alınmalıdır.

Kan tahlilinizde LDL-kolesterol veya trigliserid düzeyleriniz yüksek saptandıysa, daha önce yüksek kolesterolünüz olduğu söylendiyse veya ailenizde genç yaşta kalp krizi ya da damar hastalığı öyküsü bulunuyorsa değerlendirme için İç Hastalıkları uzmanına başvurmanızı öneririz.

Özellikle çok yüksek kolesterol düzeyleri, genç yaşta saptanan kolesterol yüksekliği, birden fazla risk faktörünün bulunması, diyabet, hipertansiyon, böbrek hastalığı veya daha önce kalp-damar hastalığı geçirilmiş olması durumunda kişinin toplam kalp-damar riskinin değerlendirilmesi ve uygun tedavinin planlanması önemlidir.

Göğüs ağrısı, ani nefes darlığı, ani gelişen konuşma bozukluğu, yüzde veya kolda-bacakta ani güçsüzlük gibi belirtileriniz varsa kolesterol değerlerinizi beklemeden acil tıbbi yardım alınız.